Vải spandex là gì? Đây là câu hỏi quen thuộc đối với những người quan tâm đến thời trang hiện đại, đồ thể thao và ngành dệt may. Spandex là một loại vải sợi tổng hợp nổi tiếng nhờ độ co giãn vượt trội, khả năng ôm sát cơ thể và độ bền cao theo thời gian. Chính nhờ những đặc tính nổi bật này, spandex đã trở thành thành phần không thể thiếu trong hàng nghìn sản phẩm may mặc trên toàn thế giới, từ đồ thể thao, đồ bơi cho đến trang phục hằng ngày và cả các loại quần áo chuyên dụng trong công nghiệp.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu vải spandex là gì, quy trình sản xuất, những đặc tính quan trọng nhất, các loại vải spandex phổ biến cũng như cách spandex được ứng dụng trong thực tế.
Vải Spandex là gì và được sản xuất ở đâu?
Vải spandex là sợi tổng hợp hoàn toàn, không có nguồn gốc tự nhiên như cotton, linen hay len. Xét về mặt khoa học, spandex được tạo thành từ polyether–polyurea copolymer, một loại polymer được thiết kế đặc biệt nhằm tạo ra độ đàn hồi cực cao đi kèm khả năng phục hồi hình dạng rất tốt. Cấu trúc phân tử đặc biệt này cho phép sợi spandex kéo giãn mạnh nhưng vẫn nhanh chóng trở về hình dạng ban đầu mà không bị biến dạng vĩnh viễn, điều làm nên giá trị vượt trội của chất liệu này trong ngành may mặc hiện đại.
Một hiểu lầm phổ biến là Spandex là tên thương hiệu, nhưng thực tế đây chỉ là thuật ngữ chung dùng để chỉ một nhóm sợi đàn hồi. Tùy theo khu vực và ngữ cảnh thương mại, cùng một loại vật liệu này có thể được gọi bằng những tên khác nhau. Tại Bắc Mỹ, thuật ngữ spandex được sử dụng phổ biến nhất; tại châu Âu, tên gọi khoa học elastane thường được ưu tiên. Trong khi đó, Lycra là tên thương hiệu đã được đăng ký bản quyền của tập đoàn DuPont (Hoa Kỳ). Dù có sự khác biệt về tên gọi, spandex, elastane và Lycra hoàn toàn giống nhau về mặt hóa học và có tính năng sử dụng tương đương.
Một trong những đặc điểm nổi bật nhất của spandex là khả năng co giãn gấp 5–8 lần so với chiều dài ban đầu, sau đó nhanh chóng phục hồi lại trạng thái ban đầu một cách ổn định. Tuy nhiên, trong sản xuất may mặc thực tế, spandex hiếm khi được sử dụng ở dạng 100%. Thay vào đó, nó thường được pha trộn với tỷ lệ nhỏ, khoảng từ 2% đến 20%, cùng các loại sợi khác như cotton, polyester, nylon hoặc rayon. Ngay cả với hàm lượng thấp như vậy, spandex vẫn cải thiện đáng kể độ đàn hồi, sự thoải mái, độ ôm dáng và khả năng vận động, khiến nó trở thành chất liệu không thể thiếu trong nhiều dòng sản phẩm thời trang.
Về mặt lịch sử, sự ra đời của spandex gắn liền với việc phát minh ra polyurethane, một vật liệu được phát triển lần đầu tiên vào năm 1937 bởi tập đoàn IG Farben tại Đức. Sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, nhiều kỹ sư dệt may của IG Farben đã chuyển sang Hoa Kỳ và gia nhập DuPont, một công ty hàng đầu trong lĩnh vực nghiên cứu và phát triển sợi tổng hợp. Dựa trên các nghiên cứu về polyurethane, các nhà khoa học của DuPont đã nỗ lực tạo ra một loại sợi polymer mới có độ đàn hồi vượt trội. Trong quá trình nghiên cứu, vật liệu này được gọi là “spandex”, và khi được thương mại hóa, nó được bán ra thị trường dưới tên thương hiệu Lycra, dù người tiêu dùng vẫn quen gọi chung là spandex.
Xét về sản xuất toàn cầu, Hoa Kỳ từng là quốc gia dẫn đầu trong ngành sản xuất spandex, chủ yếu nhờ vai trò tiên phong của DuPont. Tuy nhiên, trong vài thập kỷ gần đây, Trung Quốc đã vươn lên trở thành quốc gia sản xuất và xuất khẩu spandex lớn nhất thế giới, nhờ lợi thế về chi phí, năng lực sản xuất quy mô lớn và sự kết nối chặt chẽ với chuỗi cung ứng dệt may toàn cầu. Mặc dù hiện nay có những dấu hiệu cho thấy Hoa Kỳ đang quan tâm trở lại đến việc đưa một số hoạt động sản xuất dệt may về trong nước, đặc biệt đối với các vật liệu có tính chiến lược hoặc hiệu suất cao, Trung Quốc vẫn giữ vai trò thống lĩnh trong ngành sản xuất spandex toàn cầu và nhiều khả năng sẽ tiếp tục duy trì vị thế này trong tương lai gần.
Vải Spandex Được Sản Xuất Như Thế Nào?
Spandex được sản xuất từ polymer polyurethane, và hiện nay khoảng 95% sản lượng spandex trên toàn thế giới được tạo ra bằng phương pháp kéo sợi khô trong dung dịch. Phương pháp này được ưa chuộng vì cho phép tạo ra sợi có độ đàn hồi và độ bền đồng đều, ổn định.
Quá trình sản xuất bắt đầu khi macroglycol phản ứng với monomer diisocyanate trong điều kiện nhiệt độ và áp suất được kiểm soát chặt chẽ, thường theo tỷ lệ xấp xỉ 1:2. Phản ứng này tạo ra một chất trung gian gọi là prepolymer. Sau đó, prepolymer tiếp tục phản ứng với axit diamine để khởi động quá trình kéo dài chuỗi polymer. Chính bước này hình thành các chuỗi polymer dài, yếu tố quyết định khả năng co giãn đặc biệt của spandex.
Do dung dịch polymer thu được có độ nhớt rất cao, nó cần được pha loãng bằng dung môi trước khi tạo sợi. Dung dịch sau đó được ép qua spinneret, một tấm kim loại có chứa hàng chục lỗ siêu nhỏ, để tạo thành các sợi lỏng mảnh. Những sợi này được đưa qua môi trường khí nóng và khí nitơ, làm dung môi bay hơi và khiến sợi đông đặc lại. Ở công đoạn cuối, sợi spandex được xử lý hoàn thiện bằng các chất như magnesium stearate, sau đó cuộn thành ống sợi và sẵn sàng cho các công đoạn dệt hoặc đan vải tiếp theo.
Đặc Tính và Các Loại Vải Spandex
Spandex được đánh giá rất cao trong ngành dệt may vì sở hữu tổ hợp những đặc tính hiệu năng hiếm có mà nhiều loại sợi khác khó có thể đạt được. Đặc điểm nổi bật nhất của spandex là khả năng co giãn vượt trội, cho phép vải kéo giãn nhiều lần so với kích thước ban đầu mà vẫn giữ được cấu trúc ổn định. Đi kèm với đó là khả năng phục hồi đàn hồi xuất sắc, giúp trang phục nhanh chóng trở về hình dạng ban đầu sau khi bị kéo giãn, ngay cả khi sử dụng lặp đi lặp lại trong thời gian dài.
Không chỉ nổi bật về độ đàn hồi, spandex còn nhẹ, mềm và dễ chịu khi tiếp xúc với da, vì vậy đặc biệt phù hợp với các loại trang phục cần ôm sát cơ thể. Dù có đặc tính mềm và linh hoạt, spandex lại rất bền, có khả năng chịu được việc kéo giãn thường xuyên, giặt giũ nhiều lần và sử dụng hằng ngày mà không bị rách, nứt gãy hay mất đàn hồi vĩnh viễn. Những đặc tính này đặc biệt quan trọng đối với các dòng sản phẩm phải vận động liên tục như đồ thể thao và đồ lót.
Một ưu điểm đáng chú ý khác của spandex là khả năng thoáng khí và khô nhanh, nhất là khi được pha trộn với các loại sợi có khả năng hút và thoát ẩm. Chính vì vậy, spandex được sử dụng rất phổ biến trong trang phục thể thao, đồ bơi và quần áo hiệu năng cao, nơi việc điều hòa nhiệt độ cơ thể và sự thoải mái luôn được đặt lên hàng đầu. Bên cạnh đó, spandex còn có tính linh hoạt cao trong pha trộn, dễ dàng kết hợp với nhiều loại sợi khác nhau, giúp nhà sản xuất điều chỉnh đặc tính vải theo mục đích sử dụng hoặc yêu cầu thẩm mỹ cụ thể.
Mặc dù tất cả sợi spandex đều có cùng nền tảng hóa học, các loại vải pha trộn khác nhau sẽ tạo ra những đặc tính sử dụng khác nhau. Vải cotton spandex đề cao sự mềm mại, thoáng khí và thoải mái trong sinh hoạt hằng ngày, rất phù hợp cho trang phục casual. Nylon spandex nổi bật với độ bền cao, bề mặt mịn và khả năng kháng ẩm tốt, vì vậy thường được dùng trong đồ bơi và trang phục thể thao hiệu suất cao. Polyester spandex được ưa chuộng nhờ khả năng giữ form tốt, chống nhăn và độ bền lâu dài, thích hợp cho các sản phẩm thời trang cần vẻ ngoài gọn gàng, có cấu trúc. Trong khi đó, rayon spandex lại được đánh giá cao nhờ độ rủ mềm mại và bề mặt mịn, thanh lịch, thường xuất hiện trong váy đầm và trang phục casual cao cấp.
Tổng hợp lại, những đặc tính và biến thể pha trộn này cho thấy spandex không phải là vật liệu dùng cho một mục đích đơn lẻ, mà là thành phần có khả năng thích ứng cao, đáp ứng đồng thời cả yêu cầu về thẩm mỹ lẫn chức năng trong nhiều lĩnh vực khác nhau.
Vải Spandex Được Sử Dụng Để Làm Gì?
Nhờ sự kết hợp độc đáo giữa độ đàn hồi cao, khả năng phục hồi tốt và cảm giác nhẹ, thoải mái, spandex được sử dụng trong hầu hết các ứng dụng đòi hỏi tính linh hoạt, co giãn và độ ôm vừa vặn theo cơ thể. Trong ngành may mặc, spandex không chỉ là một thành phần bổ sung, mà còn là yếu tố chức năng quyết định cách trang phục chuyển động, ôm dáng và duy trì hiệu năng theo thời gian.
Trong các sản phẩm may mặc thường ngày, spandex đóng vai trò quan trọng trong đồ lót và đồ bơi, nơi sự thoải mái lâu dài và khả năng vận động tự do là yêu cầu bắt buộc để tạo nên form dáng ôm sát nhưng không gây gò bó, đồng thời thích ứng tự nhiên với chuyển động cơ thể. Ngay cả khi spandex không phải là sợi chính, nó gần như luôn xuất hiện ở cạp quần, mảng thun và các vùng co giãn, giúp trang phục giữ form tốt và dễ chịu khi mặc trong thời gian dài.
Trong sản xuất tất (vớ), spandex giữ vai trò không thể thiếu trong việc duy trì cấu trúc và độ ôm. Việc tích hợp spandex vào sợi tất giúp sản phẩm bám chân tốt, hạn chế chảy xệ và dễ mang – dễ tháo. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các sản phẩm tất, nơi khả năng giữ form và sự thoải mái suốt cả ngày là tiêu chí hiệu năng cốt lõi.
Ở lĩnh vực đồ thể thao, spandex được xem là sợi hiệu năng chủ đạo. Nó xuất hiện rộng rãi trong trang phục tập yoga nữ, trang phục đạp xe và quần áo tập luyện dành cho nữ và nam, cho phép vải co giãn linh hoạt theo từng chuyển động trong khi vẫn mang lại sự nâng đỡ và ổn định cần thiết. Các sản phẩm như quần legging hiệu năng tận dụng khả năng của spandex để tăng độ linh hoạt mà không làm giảm độ bền, phù hợp cho cả các buổi tập cường độ cao lẫn sinh hoạt hằng ngày.
Ngoài lĩnh vực thời trang, spandex còn có ứng dụng quan trọng trong công nghiệp và kỹ thuật. Một ví dụ tiêu biểu là trong ngành điện ảnh và giải trí, nơi spandex được dùng để sản xuất trang phục motion capture. Những bộ đồ ôm sát này cho phép ghi nhận chính xác chuyển động cơ thể, giúp các nhà làm phim và kỹ xảo tạo ra nhân vật 3D sống động và chân thực. Trong trường hợp này, độ chính xác trong co giãn và khả năng phục hồi của spandex đóng vai trò then chốt trong việc chuyển đổi chuyển động của con người sang môi trường kỹ thuật số.
Tổng thể, spandex hoạt động như một “động lực hiệu năng thầm lặng” trong nhiều ngành công nghiệp: tuy không dễ nhận thấy bằng mắt thường, nhưng lại đóng vai trò thiết yếu trong việc quyết định độ vừa vặn, khả năng chuyển động và độ bền của sản phẩm trong quá trình sử dụng thực tế.
Cách Bảo Quản Vải Spandex Để Dùng Lâu Dài
Để kéo dài tuổi thọ và duy trì hiệu năng co giãn của vải spandex, việc chăm sóc đúng cách là điều hết sức quan trọng, vì spandex là loại sợi nhạy cảm với nhiệt độ, hóa chất mạnh và lực kéo cơ học. Việc bảo quản đúng cách sẽ giúp giữ được độ đàn hồi, màu sắc và form dáng của trang phục qua thời gian.
Đầu tiên, khi giặt spandex, luôn sử dụng nước lạnh hoặc ấm nhẹ, không sử dụng nước nóng vì nhiệt độ cao có thể làm sợi spandex bị co rút hoặc mất độ đàn hồi. Nên chọn chế độ giặt nhẹ trên máy giặt hoặc giặt tay bằng xà phòng nhẹ để giảm lực ma sát, và nếu dùng máy giặt thì đảo trái quần áo trước khi giặt để giảm mài mòn bề mặt.
Việc chọn loại chất tẩy rửa phù hợp cũng rất quan trọng. Hãy dùng nước giặt dịu nhẹ, không có chất tẩy mạnh, không chứa clo (bleach), và tránh xa chất làm mềm vải, vì những chất này có thể làm suy yếu sợi đàn hồi theo thời gian. Việc dùng quá nhiều chất tẩy mạnh hay quần áo có mùi hương nặng đôi khi còn khiến sợi vải bị cặn bám và giảm độ co giãn của spandex.
Sau khi giặt xong, phương pháp làm khô phù hợp nhất là phơi tự nhiên ngoài không khí, tránh sử dụng máy sấy nhiệt cao vì nhiệt độ cao có thể làm sợi spandex bị hư hại hoặc mất độ đàn hồi, và cũng không nên phơi trực tiếp dưới ánh nắng mặt trời gay gắt, vì tia UV có thể làm vải phai màu và suy yếu sợi. Khi phơi, nên trải phẳng hoặc treo ở nơi có bóng râm và thoáng khí để giữ form dáng tốt nhất.
Ngoài ra, tránh vắt mạnh hay xoắn sản phẩm sau khi giặt, vì thao tác này có thể làm kéo giãn quá mức và làm biến dạng sợi vải spandex. Khi cất giữ, nên gấp gọn thay vì treo lâu, nhất là các trang phục nặng ẩm ướt, vì treo quần áo nặng có thể làm vải giãn ra theo thời gian.
Cuối cùng, nếu gặp phải chất như chlorine (có trong nước hồ bơi) hoặc kem chống nắng, hãy xả ngay sau khi mặc để giảm thiểu tác động tiêu cực lên sợi spandex. Việc tuân thủ những nguyên tắc bảo quản này sẽ giúp quần áo spandex giữ được độ co giãn, màu sắc và form dáng lâu hơn, cho phép bạn tận dụng tối đa giá trị sử dụng của trang phục.
Kết Luận
Vải spandex được xem là một trong những phát minh có tầm ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử dệt may hiện đại, khi làm thay đổi căn bản cách trang phục ôm dáng, chuyển động và thể hiện hiệu năng sử dụng. Nhờ độ đàn hồi vượt trội, khả năng phục hồi mạnh mẽ và độ bền lâu dài, spandex cho phép tạo ra những sản phẩm may mặc thích ứng tự nhiên với cơ thể con người, đồng thời vẫn duy trì sự thoải mái và form dáng ổn định theo thời gian. Chính những đặc tính này đã khiến spandex trở thành thành phần không thể thiếu trong nhiều lĩnh vực, từ trang phục hằng ngày cho đến đồ thể thao hiệu suất cao và các ứng dụng kỹ thuật chuyên biệt.
Dù các vấn đề môi trường liên quan đến spandex vẫn là thách thức chưa thể giải quyết triệt để, đặc biệt do tính không phân hủy sinh học, hiện nay chưa có vật liệu nào có thể thay thế hoàn toàn những lợi ích về hiệu năng mà spandex mang lại. Vì vậy, spandex vẫn tiếp tục được sử dụng rộng rãi trong những sản phẩm được thiết kế như bao gồm đồ lót và trang phục thể thao. Hãy khám phá các bộ sưu tập của Olaben, nơi sự linh hoạt và cảm giác thoải mái đóng vai trò then chốt trong trải nghiệm mặc của người tập luyện thể thao nhé!
Trong tương lai, spandex được kỳ vọng sẽ tiếp tục giữ vị trí trung tâm trong ngành dệt may, song song với việc nghiên cứu các phương pháp sản xuất bền vững hơn và đổi mới công nghệ sợi, từng bước định hình một hướng đi có trách nhiệm hơn cho các loại vải co giãn.
